De klimaatopgave vergroot de rol van de ondergrond in gebiedsontwikkeling: deze biedt namelijk mogelijkheden tot berging van water en opwekking van energie. TNO introduceert een ontwerpaanpak die leidt tot een optimaal stadsontwerp waarmee de potentiële functies van de ondergrond en bovengrond optimaal worden benut. Artificiële en dure technische oplossingen kunnen zo worden voorkomen. Terug naar de tijd voor de Industriële Revolutie.

In de periode voor de Industriële Revolutie werden steden gebouwd op basis van de mogelijkheden die de landschappelijke condities boden. In de loop der jaren speelden landschapscondities steeds minder een rol in gebiedsontwikkeling. Er kwam meer aandacht voor het esthetisch ontwerp, omdat technisch meer mogelijk werd. Sinds in de jaren ’70 de oliecrisis en de Club van Rome er de aandacht op vestigden, is ecologie een aspect geworden in het ontwerpproces, zo blijkt uit promotieonderzoek ‘The tradition of making polder cities’ van Fransje Hooimeijer, TNO. Hooimeijer: "In het licht van de klimaatopgave is de vraag naar de mogelijkheden om bestaand stedelijk gebied aan te passen bijzonder groot. De ondergrond speelt hierin een cruciale rol als het gaat om klimaatadaptatie (water) en -mitigatie (energie). Momenteel is een zoektocht gaande naar hoe we de ondergrond weer als uitgangspunt kunnen nemen voor het bovengronds ontwerp."

Goedkoper
De nieuwe methodiek Ontwerpen met de ondergrond van TNO en Deltares maakt bij gebiedsontwikkeling de gevolgen van de ondergrondse eigenschappen voor de bovengrond inzichtelijk. "In de praktijk zijn soms kostbare technische oplossingen nodig om een vliet ter begrenzing van een wijk of een rij bomen langs de weg ergens gepositioneerd te krijgen waar de ondergrond het eigenlijk onmogelijk maakt. Onze methodiek maakt vroeg in het ontwerpproces een integrale afweging van de onder- en bovengrond mogelijk. Als kennismakelaar helpen we de ingenieurs van de ondergrond (water, bodem, energie en civiele constructies) en de stedenbouwers, planners, verkeerskundigen en landschapsarchitecten om op een nieuwe manier te kijken naar het stedenbouwkundig ontwerp. Het gezamenlijke doel is om hiermee stadsontwikkeling klimaatbestendiger en goedkoper te maken", aldus Hooimeijer.

Implementeren
In de beginfase van een stedelijk ontwerp worden generalistische uitgangspunten geformuleerd, bijvoorbeeld: we willen 10 procent wateroppervlakte. De ondergrond is vervolgens bepalend voor de manier waarop dit kan worden gerealiseerd. De methodiek gaat in op de bovengrondse lagen van de stad, zoals infrastructuur, openbare ruimte, gebouwen en stromen als lucht, water, afval en zet deze af tegen de ondergrondse lagen, zoals water, energie, bodem, kabels en leidingen. Hooimeijer: "Om het nieuwe ontwerpproces in de praktijk te laten slagen zullen professionals zich nieuwe werkwijzen eigen moeten maken: ingenieurs die nu laat in het ontwerpproces, als alles is gedefinieerd, bijvoorbeeld kwel precies uitrekenen, zullen nu in een vroeger stadium van het ontwerpproces globale berekeningen of schattingen moeten gaan geven die richting gaan geven aan het verdere ontwerpproces."

Toegepast
TNO ondersteunt, samen met Deltares, de gemeente Rotterdam om aan de hand van de methodiek antwoord te geven op hun vraag hoe de onder- en bovengrond in het stedenbouwkundig ontwerpproces beter in elkaar kunnen grijpen. Deze vraag ontstond naar aanleiding van het samenvoegen van diensten en verbeteren van de samenwerking. Daarbij wordt ‘Ontwerpen met de ondergrond’ ingezet bij het ministerie van Infrastructuur en Milieu die een beleidskader moet schrijven voor het deel-Deltaprogramma Nieuwbouw en Herstructurering over wateropgaven (regenval en veiligheid) in de stad. TNO en Deltares begeleiden onder meer een workshop in het landelijk gebied in Boskoop waar stakeholders gezamenlijk de kwaliteiten van de ondergrond willen verbinden aan de wensen voor de bovengrond.De gemeente Rotterdam en het ministerie van Infrastructuur en Milieu vormen praktijkpartners in het project Ontwerpen met de ondergrond van TNO en Deltares dat mede wordt gefinancierd door Stichting Kennisontwikkeling Bodem.