Voordat voor een bouwplan een omgevingsvergunning kan worden verleend, moet het bevoegde gezag (doorgaans Burgemeester en Wethouders) beoordelen of het uiterlijk en de plaatsing van een bouwwerk voldoen aan redelijke eisen van welstand; het zogenoemde welstandstoezicht. De toetsing van een bouwwerk aan redelijke eisen van welstand, mag alleen op grond van vooraf door de gemeenteraad vastgestelde (welstands)criteria. Deze moeten in de vorm van beleidsregels in een Welstandsnota worden opgenomen, een exclusieve bevoegdheid van de gemeenteraad. Als geen Welstandsnota is vastgesteld, dan kan een bouwwerk niet aan redelijke eisen van welstand worden getoetst.

Artikel 12 Woningwet (Ww) bepaalt dat er welstandstoezicht is. Het tweede lid van dit artikel geeft de gemeenteraad de bevoegdheid gebieden aan te wijzen respectievelijk categorieën van bouwwerken aan te wijzen waar de redelijke eisen van welstand niet gelden. Dit kan een zeer groot deel van het grondgebied van de gemeente betreffen. De raad kan op deze manier bereiken, dat alleen nog welstandseisen gelden in bepaalde waardevolle gebieden in de gemeente (bijvoorbeeld de oude kern, stads- en dorpsgezicht).

Adviseren
Het toetsen van een bouwplan of van een bestaand bouwwerk aan de welstandscriteria en het daarover adviseren aan het bevoegd gezag, geschiedt door de Welstandscommissie of de stadsbouwmeester (artikel 12b Ww). De aanvraag van een omgevingsvergunning voor bouwen moet in gevolge artikel 6.2 van het Besluit omgevingsrecht (Bor) altijd voor advies aan een Welstandscommissie (of een stadsbouwmeester) worden voorgelegd. Deze plicht geldt niet als voor het betreffende bouwwerk geen redelijke eisen van welstand gelden. Het kan dan bijvoorbeeld gaan om bepaalde tijdelijke bouwwerken of om een gebied waarvoor geen Welstandsnota is vastgesteld. Vergunningsvrije bouwwerken worden evenmin aan redelijke eisen van welstand getoetst. Het welstandsadvies is juridisch gezien niet bindend. Niettemin wordt door de rechter aan het advies van de Welstandscommissie groot gewicht toegekend. Een belanghebbende die het advies wil bestrijden, wordt daarom dringend geadviseerd een deskundig tegenadvies te overleggen, tenzij direct duidelijk is dat het advies van de Welstandscommissie naar inhoud of totstandkoming niet deugt of indien het een zogenaamd stempeladvies betreft. Het bevoegde gezag kan van het welstandsadvies afwijken. In de Wabo (artikel 2.10 lid 1 onder d) is namelijk een uitdrukkelijke mogelijkheid tot afwijking opgenomen, inhoudende dat een omgevings­vergunning ook kan worden verleend als het bouwplan in strijd is met redelijke eisen van welstand. De reden voor afwijking (van het negatieve advies van de Welstandscommissie) mag echter niet gelegen zijn in “welstandsmotieven” maar moet op andere zaken betrekking hebben. Te denken valt onder meer aan redenen van sociale, economische of maatschappelijke aard (Kamerstukken II 1998-1999, 26 734, nr. 3).

Vervallen
Recent is bekendgemaakt dat gemeenten in de toekomst niet langer bouwplannen hoeven voor te leggen aan een Welstandscommissie. Zij mogen voortaan zelf beoordelen of ze dit nodig vinden of dat de bouwplannen op een andere manier tegen het licht worden gehouden. Dat hebben Ministers Piet Hein Donner (Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties) en Melanie Schultz van Haegen (Infrastructuur en Milieu) op 23 november 2011 geschreven aan de Tweede Kamer. Beiden werken aan een wettelijke vereenvoudiging van het toezicht op de welstand. In de brief van de Ministers aan de Kamer staat vermeld: “De huidige verplichting om in de omgevingsvergunningprocedure altijd advies bij de Welstandscommissie over een bouwplan in te winnen, wordt vervangen door een 'kan-bepaling'. Met dit besluit lopen de Ministers vooruit op de nieuwe Omgevingswet. Verdere vereenvoudiging van het welstandstoezicht zal in die nieuwe wet vorm krijgen. Tot de nieuwe Omgevingswet klaar is, is de verplichting om naar de Welstandscommissie te stappen, vervallen.

Mr. E.(Esther) A.M. van Gaal is advocaat bij Bierman Advocaten Tiel

Voor reacties: gaal@bierman.nl

Uit Bouwformatie, uitgave 1/2012, rubriek Recht