De crisis- en herstelwet die vorige week aangenomen is door de Eerste Kamer moet de besluitvorming eenvoudiger maken, zodat projecten sneller kunnen worden gerealiseerd. Dat is tenminste de bedoeling. Volgens Jan Jans, hoogleraar Bestuursrecht kan deze wet net zo goed het tegenovergestelde effect hebben.

Eén van de problemen als gevolg van de economische crisis is dat er te weinig gebouwd wordt. Tegelijkertijd, en mede daardoor, neemt de werkeloosheid toe. Het kabinet wil daarom versneld investeren in allerlei infrastructuur. Projecten die toch al op stapel liggen, worden versneld aangepakt om werkend Nederland aan de praat te houden. De crisis- en herstelwet is bedoeld om de besluitvormingsprocedures van dit soort grote projecten te versnellen. Je kunt echter niet zomaar een vierbaans snelweg aanleggen door een natuurgebied. Daarvoor zijn allerlei regels en procedures die in veel gevallen veel tijd kosten. Dit wetsvoorstel introduceert een groot aantal nieuwigheden in het bestuursprocesrecht om de procesduur van dit soort projecten te verkorten. Twee van die nieuwigheden kunnen juist voor vertraging gaan zorgen.

Relativiteitsbeginsel
Eén van deze nieuwe elementen is de toepassing van het relativiteitsbeginsel in het publiekrechtelijk rechtsbeschermingsysteem. Normaal gesproken mogen burgers bezwaar maken tegen bijvoorbeeld een nieuwe weg. Het relativiteitsbeginsel maakt het alleen mogelijk je te beroepen op de schending van een rechtsregel als die rechtsregel de bedoeling heeft jouw belangen te schenden. Is dat niet het geval, dan blijft toetsing van een overheidsbesluit door de bestuursrechter
achterwege. Stel, je hebt een restaurant aan de rand van een natuurbeschermingsgebied. In strijd met de natuurbeschermingsregels wordt er een vergunning verleend voor de bouw van nog een restaurant. Thans is het nog zo dat de eigenaar van dat eerste restaurant bezwaar kan maken, omdat die nieuwe vergunning in strijd is met de milieu- en natuurbeschermingswetgeving. Met de invoering van het relativiteitsbeginsel kan hij zich daar niet meer op beroepen en zou alleen de – ik noem maar wat – gestreepte rugsstreeppad die in dat gebied beschermd wordt naar de rechter kunnen stappen. En die gaan niet naar de rechter.

Europees
Het relativiteitsbeginsel zorgt er dus voor dat dwarsliggers minder snel naar de rechter kunnen stappen, maar ook dat er ook minder mogelijkheden zijn om het recht te doen gelden. Iets dat vooral ten koste zal gaan van regels met betrekking tot beschermde planten- en diersoorten. Je kunt zeggen dat dit de keus is van de wetgever. We hebben grote problemen, we zitten in een crisis, dus het is vooral zaak om dergelijke procedures te versnellen. Ook als dat ten koste gaat van het milieu. Ware het niet dat veel van de milieu- en natuurbeschermingsnormen afkomstig zijn van Europees niveau. De Europeesrechtelijke achtergrond van deze normen betekent dat de strekking van milieunormen uiteindelijk wordt bepaald door het Hof van Justitie van de Europese Gemeenschappen. Een bestuursrechter die te maken krijgt met de vraag naar de strekking van een geschonden milieunorm, moet zich dus wenden tot het Europese Hof van Justitie (artikel 234 EG Verdrag). De gemiddelde duur van dergelijke procedures bedraagt zeventien tot achttien maanden. En daar gaat je tijdwinst.

Aarhus
De tweede ‘nieuwigheid’ in de crisis- en herstelwet is dat een rechter een besluit toch in stand kan laten. Ook al is het in strijd met de rechtsregels. Ook in dit geval zullen vooral regels met betrekking tot milieu- en natuurbescherming in het gedrang komen. En dat gaat problemen opleveren met het Verdrag van Aarhus, waaraan Nederland, maar ook de Europese Unie, zich hebben gecommitteerd. Op grond van dit verdrag hebben rechters de opdracht om de ‘substantive and procedural legality’ van milieubesluiten te onderzoeken en moeten die rechters in geval van onrechtmatigheid voorzien in ‘adequate and effective remedies’. Een ruimhartige toepassing door de rechter van zijn bevoegdheid om onrechtmatige besluiten in stand te houden leidt tot spanningen met het Verdrag van Aarhus. En omdat het Verdrag van Aarhus ook door de EU is gesloten, zullen ook conflicten hierover op het bordje van het Hof van Justitie van de EU kunnen belanden. Iets dat, net als bij de vraag van de reikwijdte van geschonden milieunormen, voor forse vertragingen zal zorgen. De crisis- en herstelwet zal dus ook op dit punt eerder tot vertraging dan tot versnelling leiden.

Prof.mr.dr. Jan H. Jans, hoogleraar Bestuursrecht aan de Rijksuniversiteit Groningen. Voor meer info: j.h.jans@rug.nl.