Het ligt voor de hand dat de overheid de uitgaven aanpast aan de verminderende belastinginkomsten. Adri Buur bekijkt de mogelijke gevolgen van bezuinigingen voor de bouwsector.

De voorlopige balans over 2009 toont een krimp van de Nederlandse economie met 4 procent. Bedrijven en particulieren hebben hun inkomsten sterk zien dalen en dat heeft de komende tijd gevolgen voor de belastinginkomsten. Overheidsingrijpen is nodig. Hoe langer je wacht, hoe meer rente betaald moet worden. Dit is een van de argumenten om snelheid te maken. Van de andere kant, de economie kent haar eigen dynamiek. De ondersteuning van de vraag door het op peil houden van overheidsuitgaven genereert economische activiteiten die op hun beurt weer nieuwe inkomsten opleveren. Die laatste kunnen heel goed hoger zijn dan het negatieve effect dat in de toekomst van de rentebetaling uitgaat.

Het befaamde inverdieneffect bestaat echt. De groei die voor dit en volgend jaar verwacht wordt, toont dit aan, want deze is (voor een deel) afkomstig uit het op peil houden van de overheidsuitgaven. Op dit moment stellen de politieke partijen hun programma’s voor de komende vier jaar vast. Zij moeten daarbij een keuze maken voor de te verwachten economische groei. De omvang hiervan bepaalt in overwegende mate de mogelijkheden voor de overheidsuitgaven. Het scheelt miljarden euro’s of je uitgaat van 1,5, 2 of 2,5 procent groei. Waarschijnlijk sluiten de partijen zich aan bij de keuze van het Centraal Planbureau (CPB) en komen uit op 1,75 procent. Afwijken van de cijfers van het CPB betekent in Den Haag dat je niet meer serieus genomen wordt. Let wel, het betreft hier een aanname of anders gezegd een (beredeneerde) keuze van de rekenmeesters. In welke omvang er dan bezuinigd gaat worden en in welk tempo is de volgende keuze. Het einddoel voor de overheidsfinanciën is onomstreden en wordt gedicteerd door de afspraken over de euro: een jaarlijks overschot op de overheidsbegroting en een staatsschuld die blijft binnen de normen, die gelden voor de eurolanden.

Kloof
De kloof tussen inkomsten en uitgaven van de overheid kan op verschillende manieren worden gedicht. De uitgaven kunnen worden beperkt, maar er kan ook gekozen worden voor een verhoging van de inkomsten door meer belasting te heffen. Als input voor de opstellers van de verkiezingsprogramma’s heeft het kabinet de resultaten van het werk van een twintigtal ambtelijke commissies beschikbaar gesteld. De commissies dienden voor hun beleidsgebied bezuinigingsmogelijkheden te noemen die tot een krimp van rond twintig procent van de uitgaven op dat gebied kunnen leiden. De keuzemogelijkheden tellen op tot 36 miljard euro. Meer dan voldoende om samen met de geraamde economische groei weer aan de euronormen te voldoen. Het gaat om bezuinigingen op de overheidsuitgaven, maar het is meestal niet de bedoeling dat wat met deze uitgaven beoogd wordt, verdwijnt. Er is maar beperkt sprake van schrappen. Meestal is het de bedoeling om de gebruikers van diensten deze uit eigen middelen te laten betalen. Bezuinigen is daarmee het verschuiven van de lasten naar huishoudens en bedrijven. Deze zullen in sommige gevallen de keuze hebben af te zien van de diensten, maar in veel gevallen is dit niet mogelijk. De kosten van de zorg kan je niet ontlopen en je moet wonen, in een eigen of in een huurwoning.

Bouwproducten
Wat is de invloed van voorgenomen bezuinigingen op de vraag naar bouwproducten? Voor een antwoord is het van belang onderscheid te maken tussen b&u en infra. De overheid kan optreden als opdrachtgever, financier, garantieverlener of subsidieverlener. Alle rollen komen in de opsomming van bezuinigingsmogelijkheden aan de orde. In de infrasector wordt geopperd sommige projecten in een trager tempo uit te voeren of later te beginnen. Indien – en dat is de verwachting – Verkeer en Waterstaat een bijdrage aan een verlaging van de overheidsuitgaven moet leveren, zal het gebeuren in de vorm van
temporisering. Afstel in enige omvang ligt niet voor de hand. Dit lot is waarschijnlijk wel de kilometerheffing beschoren. Op grond hiervan zal echter weer een grotere druk op de aanleg en uitbreiding van wegen ontstaan, want een toeneming van het aantal en de lengte van files ligt voor de hand. Bezuinigingen op de middelen voor provincies en gemeenten zullen een negatieve invloed hebben op de uitgaven voor infrastructuur van deze organen.

Hypotheekrenteaftrek
De mogelijke beperkingen op de uitgaven voor infra zijn klein bier vergeleken bij de gevolgen die de aanpak van de aftrek voor hypotheekrente voor de b&u kan hebben. Over een verschuiving van lasten naar de burger gesproken. Bij de ambtelijke notities zijn geen berekeningen van de gevolgen voor de woningbouwproductie gevoegd. Er zijn scenario’s denkbaar waarin een vermindering van de aftrek nauwelijks voelbaar is, omdat voor een zeer langdurige periode van aanpassing wordt gekozen. De bijdrage aan de oplossing van de financiële problemen van de overheid stelt dan echter niets voor. Als het omgekeerde verlangd wordt, zullen de gevolgen fors zijn. De weerstand tegen een forse ingreep in de hypotheekrenteaftrek is vooralsnog echter zeer groot en de soep zal waarschijnlijk niet zo heet gegeten worden. De grote ingrepen zouden dan in de zorg of de sociale zekerheid moeten gebeuren. Daartegen is de weerstand nog groter.

Waarschijnlijk zal er veel minder bezuinigd worden dan de cijfers die de ronde doen suggereren. Zeker als de economische opleving een steviger fundament krijgt zullen de aannames voor de groei naar boven worden bijgesteld en ontstaat er vanzelf meer ruimte. Het gaat hier toch om een forse conjuncturele
inzinking die we weer te boven komen. Het is niet gebruikelijk daarvoor structureel draconische maatregelen te treffen. Het middel is dan erger dan de kwaal.